Қазақстанның Ата Заңы – адам мен қоғам үйлесімінің темірқазығы
Заң – адамзат өркениетінің тірегі, қоғамның тыныштығы мен тұрақтылығының кепілі. Мемлекет атаулының негізінде құқықтық тәртіп пен әділет қағидаттары жататыны сөзсіз. Қазақстан Республикасының Конституциясы – елдің ең жоғарғы нормативтік-құқықтық актісі ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамдық өмірді ұйымдастырушы, азаматтың еркіндігі мен құқығын реттеуші, ұлттық мүддені қорғаушы басты құжат. Ата Заң – тәуелсіз Қазақстанның егемендігін паш еткен, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет қалыптастырудағы тарихи құжат. 1995 жылы 30 тамызда бүкілхалықтық референдуммен қабылданған Конституция – жаңа дәуірдегі ұлттық құқықтық жүйенің бастауы болды.
Заң ұғымының өзі терең тарихи-философиялық мағынаға ие. Ежелгі философиялық дәстүрлерде құқық пен заң адам мен табиғат арасындағы, адам мен адам арасындағы қатынастарды үйлестіруші күш ретінде қарастырылады. Мысалы, Платон өзінің «Мемлекет» диалогында заңды билік әділдігінің бейнесі ретінде қарастырып, әділетті қоғамды заңмен ғана орнатуға болатынын айтқан. Оның пікірінше, заң – даналықтың көрінісі. Адам өз мүддесін емес, ортақ игілікті көздегенде ғана заң шынайы мәнге ие болады. Аристотель, заңның табиғи және позитивті (мемлекет бекіткен) түрлерін ажырата келе, оның басты мақсаты – азаматтардың теңдігі мен еркіндігін сақтау деп есептеді.
Қай заманда болса да, заң қоғамдық тәртіпті сақтау, адам мен азаматтың құқығы мен бостандығын қорғау үшін қажет болды. Томас Гоббс өзінің «Левиафан» атты еңбегінде мемлекет пен заң болмаса, адам табиғаты жағынан «бәріне қарсы бәрінің соғысына» алып келетінін жазды. Оның пайымдауынша, адамдар бейбіт өмір мен қауіпсіздік үшін өздерінің кейбір еркіндіктерін мемлекетке тапсырады, ал мемлекет бұл келісімнің кепілі ретінде заң шығарып, оны орындауды қамтамасыз етеді. Жан-Жак Руссо өзінің «Қоғамдық шарт» шығармасында еркіндіктің мәні – заң арқылы реттелген бостандықта екенін атап көрсетеді. Яғни заң – шектеу емес, еркіндіктің өрісі.
Фридрих Ницше мен Мишель Фуко сынды кейінгі дәуір ойшылдары да құқық пен биліктің ара-қатынасына назар аударды. Фуко билік пен құқық тек заңдар арқылы емес, білім, тәртіп, әлеуметтік институттар арқылы іске асатынын дәлелдеді. Оның айтуынша, заң – бұл биліктің дискурстық құралы, яғни қоғамды белгілі бір мінез-құлыққа бейімдейтін, қалыпқа салатын құрал. Бұл ой қазіргі заманда құқықтық тәрбие мен құқық мәдениетін қалыптастырудағы мектептің, білім беру жүйесінің маңызын ерекше көрсетеді. Ал Ницше «мораль» мен «құқық» арасындағы айырмашылықты қозғай отырып, заңның күшке негізделуін жиі сынаған. Дегенмен, Ницше айтқандай, «әлсіздердің құқығы» да қорғалуы үшін мемлекет пен құқықтық құрылым әділетті әрі күшті болуға тиіс.
Қазақстан Конституциясы дәл осы ойшылдардың идеяларымен үндес: ондағы негізгі принциптер – адам құқықтары мен бостандықтарын ең жоғары құндылық ретінде тану, құқық үстемдігін орнату, халық билігі мен әлеуметтік әділеттілік. Конституцияда бекітілген «Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деген норма – еліміздегі құқықтық ойлаудың діңгегі. Бұл қағидат адамды мемлекеттің құралы ретінде емес, мемлекетті адамға қызмет етуші құрал ретінде көрсетеді. Мұндай ұстаным – қазіргі заманғы құқықтық мемлекеттерге тән демократиялық дәстүрдің көрінісі.
Заңның философиялық мәні оның қоғамдық-саяси өмірдегі қызметімен ұштасады. Кант адамды ешқашан құрал ретінде пайдалануға болмайтынын, әрбір адам өз алдына мақсат екенін айтқанда, ол құқықтың мораль негіздерін қалаған болатын. Заң – этикалық нормалар мен саяси еріктің синтезі. Бұл жерде заң тек жазалау құралы емес, адамгершілік пен әділеттіліктің жүзеге асу құралына айналады. Сондықтан да заңның шынайы рухы – оның әділеттілігінде, әділетсіз заң – заң емес. Бұл тұжырымды римдік заңгерлер де ертеде айтып кеткен: «lex iniusta non est lex» – әділетсіз заң – заң емес.
Бертінгі кезеңдегі құқықтық ой-пікірлер де заңның рөлін одан әрі тереңдетті. Джон Локк жеке меншікті, өмірді және еркіндікті табиғи құқық деп танып, заңның мақсаты – осы құқықтарды қорғау деді. Оның идеялары американдық және француздық революциялардың құқықтық негізін қалады. Сол сияқты Монтескьенің билікті үш тармаққа бөлу теориясы да қазіргі заманғы демократиялық мемлекеттердің, соның ішінде Қазақстанның конституциялық құрылымының негізіне айналды. Қазақстан Республикасының Конституциясы билік тармақтарының өзара тежемелік және тепе-теңдік жүйесін орнату арқылы тиімді басқаруды қамтамасыз етіп отыр.
Карл Поппер «Ашық қоғам және оның жаулары» атты еңбегінде құқықтық мемлекет – демократиялық қоғамның негізі екенін, ал демократияның жауы – тоталитаризм мен заңсыздық екенін атап көрсеткен. Поппер үшін заң – тек билікті шектеу құралы емес, сонымен қатар азаматтың мемлекетті сынау және оны жақсартуға қатысу құқығының кепілі. Бұл идея Ата Заңда көрініс тапқан «халық билігі» принципімен тығыз байланысты. Халық – заңның көзі және басты субъектісі. Ал Ханна Арендт «бостандықтың мәні» заң арқылы жүзеге асатынын, заңның жоқтығы – нағыз саяси хаос екенін ашық көрсеткен. Оның пайымынша, заңның басты қызметі – плюрализмді, яғни көзқарастар мен еркін ойлардың қатар өмір сүруін қамтамасыз ету.
Құқық пен заңның үстемдігі тек конституциялық нормалармен ғана шектеліп қалмауы тиіс. Оның өмірлік күшке айналуы білім мен құқықтық мәдениетке байланысты. Осы тұрғыда мектептегі құқық пәнінің маңызы ерекше. Құқық пәнінің мұғалімі – тек пән оқытушысы ғана емес, құқықтық сана мен азаматтық жауапкершілікті тәрбиелеуші тұлға. Ол оқушыларға заңның мәнін, оның тарихи дамуын, құқықтық мемлекет ұғымын, азаматтық қоғамның негіздерін түсіндіреді. Құқық пәні арқылы оқушы мемлекетке бағынатын ғана емес, оның құрылымына әсер ете алатын, құқықтық мәдениеті қалыптасқан тұлға ретінде өседі. Бұл – демократиялық қоғамның басты талабы. Құқық мұғалімі – Конституциядағы құндылықтарды күнделікті өмірде насихаттайтын, жастардың бойына әділеттілік, заңға құрмет, еркіндікке сүйіспеншілік сынды қасиеттерді сіңіретін идеологиялық майдангер.
Ата Заң – тарих пен болашақтың алтын көпірі. Оның әр бабы – еліміздің тағдырын айқындайтын мазмұнға ие. Конституция – заңдардың заңы, ал заң – қоғамның ар-намысы. Ол әділетке, теңдікке және бейбітшілікке қызмет еткенде ғана өміршең болады. Адам – құқықпен қорғалғанда ғана тұлғаға айналады, қоғам – заңмен басқарылғанда ғана мемлекетке айналады. Сондықтан заң – өркениеттің өлшемі. Қазақстанның Ата Заңы – сол өркениетті жолдағы темірқазық, ұлттың болмысын бекемдейтін рухани әрі құқықтық ұстыны.
Заңның қоғамдағы орны мен міндетін ұғыну – тек мемлекетке ғана емес, әрбір азаматқа тиесілі міндет. Әсіресе XXI ғасырда, ақпарат тасқыны мен технологиялық күрделену жағдайында құқықтық сауаттылықтың рөлі бұрынғыдан да арта түсті. Қазіргі адам өз құқығы мен бостандығын білмей, оларды қорғай алмайды. Бұл – азаматтың өзіндік қадірін, әлеуметтік мәртебесін түсінбеуімен тең. Қазақстандағы конституциялық құндылықтар мен азаматтың күнделікті өмірдегі құқықтық тәжірибесінің арасын жақындату – құқықтық мемлекет құру жолындағы негізгі мақсаттардың бірі. Сондықтан да әрбір жас буын – заңның тек мәтінін емес, рухын да түсінуі тиіс.
Бүгінгі жастардың құқықтық санасы – ертеңгі мемлекеттің сапасы. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында көрсетілгендей, «құқықты білмеу – оны бұзуға әкеледі». Бұл қағидат құқықтық білім беру ісінің маңызын одан сайын арттырады. Ал құқықтық нигилизм – яғни заңға сенбеу, заңнан тыс өмір сүруге ұмтылу – кез келген қоғам үшін қауіпті. Ол тек жеке адамның ғана емес, тұтас мемлекеттің тұрақтылығына, әділеттілік пен еркіндік жүйесіне қауіп төндіреді. Кеңестік кезеңнен кейінгі посттоталитарлық кеңістікте өмір сүріп жатқан көптеген азаматтар үшін заң тек жазалаушы құрал ретінде қалыптасып, оның қорғаушы функциясы көмескіленіп қалғаны жасырын емес. Мұндай жағдайдан шығудың жолы – құқықтық сана мен мәдениетті жаңа сапаға көтеру.
Құқықтық мәдениетті қалыптастыру – бұл философиялық, саяси, әрі педагогикалық үдеріс. Оның негізінде тұлғаның өзін-өзі тануы мен еркін өмір сүруге деген құқығын түсінуі жатыр. Неміс философы Юрген Хабермас «қарым-қатынас әрекеті теориясында» құқық пен демократияның үйлесімді дамуын қоғамдық диалог арқылы сипаттайды. Ол азаматтың заңға бағынышты болуын емес, оның құқықтық тәртіпке белсенді қатысуын маңызды деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, заң – тек бұйрық емес, ортақ шешімге негізделген әлеуметтік келісім. Яғни, азаматтар өз құқықтарын тек білуі ғана емес, оларды іске асыруға, қорғауға, дамытуға қатысуы керек. Бұл – қазіргі Қазақстан жастарына арналған үлкен тапсырма әрі тарихи миссия.
Жастардың құқықтық әлеуетін арттыруда білім беру саласының рөлі ерекше. Мектеп қабырғасынан бастап оқушыға құқықтық нормаларды жаттату емес, олардың мазмұнын ұғынып, өмірлік мәнін түсіну қажет. Мәселен, бала Конституцияда көрсетілген «ар-ождан бостандығы» немесе «еңбек ету құқығы» деген ұғымдарды тек мәтін ретінде емес, өзінің жеке өмірімен байланыстыра алуы тиіс. Сонда ғана құқықтық білім азаматтың ішкі сеніміне айналады. Бұл ретте құқық пәні мұғалімінің жауапкершілігі зор. Мұғалім – құқық пен әділеттілікті насихаттаушы ғана емес, азаматтық ойлау мен құқықтық рефлексияны қалыптастырушы тұлға.
Құқықты білудің маңызы тек жеке адаммен шектелмейді. Ол бүкіл қоғамның ұжымдық санасына әсер етеді. Бір елдің халқы неғұрлым құқықтық сауатты болса, ол мемлекет соғұрлым тұрақты, әділетті, демократиялық болады. Себебі, құқықты білетін адам – заңнан қорықпайды, заңды қорғайды. Оның үнсіз қалуы – заңның бұзылуына жол беруі мүмкін. Осы орайда үнсіздік те жауапкершілікке тең. Француз ойшылы Вольтер бір кездері «құқығыңды пайдалана алмау – құқығыңның жоғалуына әкеледі» деген. Демек, құқықты білген жеткіліксіз, оны қолдана білу, оны қорғау және оны дамыту – нағыз азаматтық белсенділіктің белгісі.
Қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік мәселесі де тікелей заңмен байланысты. Джон Ролз «Әділет теориясы» еңбегінде әділеттілік – қоғамдағы барша игіліктердің тең бөлінуі емес, әлсіздер мен мүмкіндігі шектеулі топтардың мүддесін қорғау деп қарастырған. Бұл идея Қазақстан Конституциясындағы әлеуметтік мемлекет қағидасымен ұштасады. Мемлекет тек құқықтарды жариялаушы ғана емес, оларды қамтамасыз етуші құрылым ретінде қызмет етуі тиіс. Бұл – білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, еңбек құқығы сынды негізгі бағыттарды қамтиды. Азамат өз құқығын білген кезде ғана ол мемлекеттен әділетті талап ете алады. Мұндай қоғамдық сананы қалыптастыру – білім беру жүйесінің, соның ішінде құқық пәні мұғалімдерінің басты міндетінің бірі.
Құқықтық сауаттылық тек заңмен қатынаста ғана емес, күнделікті өмірдің барлық салаларында өзекті. Еңбек қатынастарында, әлеуметтік желідегі әрекеттерде, отбасы ішіндегі жауапкершілікте, тұтынушылық қатынастарда – бәрі де құқықпен тығыз байланысты. Сондықтан құқық тек сот залында немесе мемлекеттік органдарда ғана емес, әрбір адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналуы керек. Бұл – құқықтың мәдениетке, ал мәдениеттің өмір салтына айналуы.
Мемлекет пен қоғам арасындағы сенім де құқық арқылы нығаяды. Егер азамат өз құқығының мемлекетпен қорғалатынына сенсе, ол заңды бұзуға емес, оны сақтауға бейім болады. Мұндай сенім – құқықтық мемлекеттің іргетасы. Бұл ретте АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясын дайындауға қатысқан Томас Джефферсонның сөзі ерекше мәнге ие: «Бостандықты сақтаудың жалғыз кепілі – білімді және құқықтық санасы жоғары халық». Қазақстанның болашағы – өз құқығын білетін, өз борышын түсінетін және заңмен өмір сүруді таңдайтын азаматтардың қолында. Бұл – құқық мұғалімінің әр сабағының басты идеясына айналуы тиіс.
Ақпараттық дәуір – адам құқығын қорғауға да, оны шектеуге де мүмкіндік беретін екіұшты кезең. Сондықтан цифрлық сауаттылық пен құқықтық сауаттылық қатар дамуы тиіс. Мысалы, кибербуллинг, фейк ақпарат тарату, дербес деректерді қорғау сынды мәселелер құқықтық реттеуді қажет етеді. Жастар тек технологиялық емес, құқықтық жағынан да қауіпсіздік мәдениетін игеруі тиіс. Бұл ретте Германияда кеңінен қолданылатын «құқықтық ағарту» ұғымын енгізу маңызды. Онда оқушыларға құқық тек пән ретінде емес, өмірлік навигация құралы ретінде үйретіледі. Қазақстанда да құқықты өмір сүрудің мәдени үлгісі ретінде ұсыну – уақыт талабы.
Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасының Конституциясы – тарихи, саяси, құқықтық және адамгершілік өлшемдердің тоғысқан бірегей туындысы. Ол тек мемлекеттің басқару құрылымын ғана емес, қоғамның болмысын, азаматтың қадірін, келешектің бағдарын айқындайды. Заң – әділет пен еркіндік арасындағы тепе-теңдік. Ол – тәртіптің темір тізгіні ғана емес, рухани еркіндіктің кепілі. Ал құқықты білу – ол заңды жаттау емес, оның мәнін ұғып, өмірге енгізу. Бұл жолда құқық пәні мұғалімдерінің рөлі аса маңызды. Олар – тек оқытушылар емес, қоғамдық сана мен азаматтық мәдениетті тәрбиелейтін тұлғалар. Сондықтан заңға деген құрмет – елге деген құрмет, құқықты қорғау – болашақты қорғау.
Мадияр Төребеков
құқық пәні мұғалімі
«Үркер» журналы, №8
Тамыз, 2025