Жұмыс күші: Жергілікті мамандар шеттетілмеуі тиіс

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 1 қыркүйектегі халыққа Жолдауында еліміз шетелдік мамандар үшін тартымды болуы қажет деп есептейтінін айтты. Оларға, солардың көмегімен неғұрлым талап етілген сұраныстағы және жоғары білікті мамандар тапшылығын төмендету үшін тиімді жағдайлар ұсыну керек, дейді президент.

«Сұранысқа ие болып отырған және жоғары білікті мамандардың тапшылығын азайту қажет. Ғылым, денсаулық сақтау, өндіріс, IT са­ла­ларының білікті мамандарына жеңілдік жасалады. Мемлекет оларға елімізде тұрақты тұру үшін виза береді. Шетел кәсіпкерлері он жылға виза рәсімдеп, Қазақстанда тұруға мүмкіндік алады. Бірақ, олар экономикамызға 300 мың доллардан астам инвестиция салуы қажет», – деп атап көрсетті президентіміз.

Расында, ұзақ жылдар бойы республикамыз кәсіби мамандардың, әсіресе ғалымдар, дәрігерлердің шет елдерге ағылуынан зардап шегіп келді – «миы жетік істейтіндер» жақсырақ ғұмыр кешу мақсатында шекара асып, қоныс аударды. Шындығында да, енді жақсырақ өмір сүру үшін көшіп кетуді ойластырған мамандарымызды көндіре алатындай, тіпті бағалы кадрларды басқа елдерден өзімізге тарта алардай күйдеміз бе? Жалпы алғанда, біздің елімізге қандай сарапшылар қажет?

Жұмыс іздестіру және кадрларды іріктеумен айналысатын Head­Hunter онлайн-платформасының мәліметтері бойынша Қазақстан­дағы компаниялардың 77%-ы 2023 жылы қызметкерлерінің штатын кеңейт­пекші екен, компаниялардың 15%-ы бұл мақсатта әлі нақты шешім қабыл­дай қоймаған, ал 8%-ы анық қыз­меткерлерінің санын арттыруды жос­парламаған.

Штаттарын кеңейтуге дайындар­дың ең жоғары үлесі – бөлшек сауда саласы, медицина, фармацевтика, құрылыс және жылжымайтын мүлік саласындағы компаниялар арасында байқалады. Кеңейтудегі ең дәріптісі сату бөлімі (38%) болып шықты. Екінші орында өндіріс (15%) саласы, ал маркетинг бөлімі – үшінші орында (4%). Үздік үштікті ақпараттық технологиялар бөлімі (3%) мен басқару бөлімі (3%) түйіндейді.

Енді сарапшылардың жеке пікір­леріне тоқталып өтсек. Солардың бірі, Digital innovation and transformation компаниясы директорының орынбасары Виталий Пустовойтенко қазір IT-саласында (ақпараттық технологиялар) кадрлардың зор жетіспеуші­лігі байқалатынын атап айтты. «Біз тіпті бірінші, екінші курстар­дың студенттерін, мектеп бітіруші­лерді жұмысқа алуға және өз күші­мізбен дайындауға мәжбүрміз. Цифрландыру қазір өміріміздің барлық салаларына енген – үлкен сұранысқа ие, тиісінше, мамандар қажет. Пре­зи­дентіміздің ұсынысы уақтылы көтеріліп отыр. Менің ойымша, бұл қазір бізде орын алып отырған, кадрлар жетімпеушілігінен арылуға мүмкіндік береді», – дейді Виталий Пустовойтенко.

Eurasian Center for People Ma­nagement компаниясының жетек­шісі Ербол Исмаилов президент Жол­дауын­да белгіленген көзқараспен толықтай келіседі.

«Қазіргі постиндустриалдық, «адам­дар – жаңа мұнай» мағынасын­да­ғы әлемде жоғары білікті мамандар­ға нағыз аулау жүріп жатыр. Сондықтан да дамыған елдер бүкіл әлем бойынша жаңа индустриялардың ең озық және бәсекеге қабілетті қызметкерлері үшін қолайлы әрі тартымды жағдайлар жасауда. Өйткені, мамандардың нақ осы категориялары жаңа технологияларды, салаларды дамытуға ықпал етеді, нақ осылар қосымша құнды еселеп арттырады, тиісінше, өз елдерінің экономикасы өсуіне дем береді», – деп түсіндіреді Ербол Исмаилов.

«Екінші қырынан қарар болсақ, президенттің ұсыныстары – қазірдің өзінде жоғары білікті мамандардың, сіздер мен біздің отандастарымыздың айтарлықтай көпшілігі елімізден кетіп қалуына қарсы қабылданар жауап шаралар, – деп ашығын айтады ол. – Жоғары білікті шетелдік мамандарды тартуда туындайтын жағым­ды салдарға мен еңбек нарығында бәсекелестіктің сауығуы, мекеме, ұйымдардағы құзыреттіліктің артуын жатқызған болар едім, сөйтіп – нарықтың кемелденуі де артпақ».

Сарапшы біздің компаниялардың жалдайтын жаңа мамандары жергілікті мамандарымызды оқытып, баулуы аса маңызды екенін атап көрсетеді және бұл олардың біздің елімізде жұмыс істеуіндегі негізгі талапқа айналуы тиіс. «Яғни бұл біздің оларға тәуелді болып қалуымыздың қатерлі тәуекелі­нің бірі болып табылады, сондықтан өз мамандарымызды оқытып-үйрету сөзсіз жүзеге асырылуы тиіс», – деп атап көрсетті Е.Исмаилов.

Сарапшы Қазақстандағы шетел­діктердің қазір негізінен тап сол шет елдер компаниялары жүзеге асырып жатқан ірі жобаларда жұмыс істейтіндерін айтты. Басқаша айт­қанда, олар Қазақстанды жұмыс орны ретінде өздері таңдамаған, шетелдік инвесторлармен бірге келген. Сосын, бұл жобалар өз міндеттерін аяқ­тағаннан кейін, шетелдік мамандар біртіндеп елімізден кете бастайды. «Елімізде шетелдік жұмыс күші бар, әсіресе өнеркәсіпте, – деп жалғас­тырады ол өз пікірін. – Бірақ та сарапшылар ретінде біз Қазақстандағы шетелдік қызметкерлердің жалпы жиынтығы азайғанын байқап отырмыз. Мәселен, биыл Еңбек министрлігі шетелдіктерді жұмысқа тарту квотасын 28 мыңнан 23 мыңға дейін қысқартқан. Бізде жұмысқа орналасуға келетіндер негізінен Ресей, Түркия, Үндістан, Өзбекстан мен Ұлыбритания азаматтары екен. Квота бойынша жұмыс істейтін шетелдік азаматтар негізінен алғанда құрылыс, мұнай-газ секторында, тау-кен секторы мен кәсіби-техникалық қызметтер сияқты біздегі бірқатар салалардағы шетелдік компанияларда жұмысқа тартылған. Шет­елдік қызметкерлер санының азаюы негізінен Теңіз кенішін кеңейту бойынша жұмыстардың аяқталуына, сондай-ақ тау-кен саласындағы ірі жобалардың да аяқталуына қарай болып отыр.

Сарапшының пікірінше, бізге өз беттерімен келіп, жұмыс тауып жүрген азаматтарға қатысты айтар болсақ, Қазақстанға көшіп келгендер бойынша статистикаға сүйене аламыз. 2022 жылдың бі­рін­ші жартыжылдығында елімізге Өз­бекстаннан 3418 адам, Ресейден – 1682, Қырғызстаннан – 324, Түркіменстаннан – 312, Қытайдан – 220, Тәжікстаннан – 168 адам келген.

«Отандық мамандарды: жұмыс­шыларды да, инженерлік құрамды да және заманауи форматтағы басшы кадрларды дайындаумен айналысу – аса маңызды мәселе. Жұмысшы күшін тарту мәселелері өзіміздің еңбек нарығына зардап шектірмей шешілуі тиіс. Қазір­дің өзінде көптеген қазақстандық кәсіпорындарда қызметкерлерді жұмыстан босату жүріп жатыр. Хабарландыру жарияланып жатқан ағымдағы және болашақ жобаларға жұмысшылар мен қызметкерлерді қайта оқытып, қайтадан бейімдеп, жұмысқа орналыс­тыруды асқан ыждағаттылықпен іске асырған жөн. Бұл орын алуы мүмкін толқулар қаупін төмендетеді, сондай-ақ өз еңбек ресурстарымыздың сұраныста болуына және бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етпек», – деп түйіндейді Eurasian Center for People Management компаниясының жетекшісі Ербол Исмаилов.

Standard рекрутингтік агенттігінің жетекшісі Жанна Дюсупова елімізде жұмысшы орны өте көп деп есептейді. «Қай ұйымды алсаңыз да, іс жүзінде бәрінде де вакансиялар бар. Сөйте тұра қызметкерлер, анығырақ айтқанда жұмыс істеуге құлшынып тұрған қызметкерлер жетпей жатады. Сондықтан да мен басқа елдерден азаматтардың бізге ағылуынан жұмысшылар орнына тапшылық туындамайды деп есептеймін. Бұған бәріміз де тек соңғы жарты жыл­дың өзінде ғана көз жеткізе алдық. Жұмыс берушілер қызметкерлер таңдағанда кандидаттардың аза­мат­тығына емес, құзыреттілігі мен жұмысқа құлшынысына басымдық береді. Әсіресе олар Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) азаматтары болса тіпті жақсы, жұмысқа тұруын рәсімдеуде ешқандай қиын­дық туындамайды», – деп түсін­дірді Жанна Дюсупова.

Сарапшының пікірінше, көп­теген жұмыс берушілер қажетті жұмыс­қа икемділгі мен біліктілігі бар жергілікті маманды еш кедіргісіз қабыл­дайды. Алайда, егер мұндай артықшылықтары болмаса, шет елден келген маманды неге жұмысқа қабылдамасқа? «Біздер, HR (адам ресурстары) саласының қызметкерлері бол­ған­дықтан, бос жұмыс орындары­ның бизнесті жоғалтумен өзара байланыста екенін түсінеміз, сол себепті де Қазақстандағы мекемелер, ұйымдар жаңа жұмыс күштерінің келуі есебінен өздеріндегі кадр жетіспеушілігі қиыншылықтарын ішінара шеше алатынын көріп отырмыз, – деп ол ойын жалғастырады. – Білікті маман ұйымға көбірек табыс әкеледі, өз кезегінде, мұндай ұйымдар одан әрі өсе түседі және қосымша жаңа жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді немесе көбірек салық төлей бастайды, тіпті жаңа бизнес бағыттарын құрады, сөйтіп, мұның бәрі біркелкі тізбегімен жалпылай жақсаруға әкеледі».

Сонымен қатар айтарлықтай тәуекел де бар бұл жерде, деп ескер­теді сарапшы. «Менталитеттер ерек­шеліктері, қоғамдағы шиеленіс, жергілікті халықтың наразылығы өсуі. Мұның бәрі әзірге айқын көзге ұрып тұрған жоқ және жаппай жайылып кеткен жоқ, олай бола да қоймасына сенгім келеді», – дейді Ж.Дюсупова.

Міне, сондықтан да осындай жағдайда неге бізге өз мамандарымызды оқыта бастамасқа? Жаңа құзыреттілікке оқыту және оны іс жүзіне енгізуге бірнеше ай кетеді, ал мұндай оқытудың қайтарымы бірталай кейінірек байқа­ла бастайды. «Көріп отырғандарыңыздай, тіпті вакансияны шұғыл түрде жауып тастауға болатын, қағыс қалған пайданы есепке алмағанның өзінде, мұнда біраз тікелей де, қосымша да шығындар жұмсауды қажет етеді. Бірнеше ай күтуге мұршалары жететін жұмыс берушілер осылай істейді де, ал ұйымдардың бірталайы жергілікті мамандарды өз есептері­нен оқытады. Бірақ та бос жұмыс орындарын шұғыл жабу мәселесі аса маңызды және жауапкершілігі ауқымды ұйымдар мен мекемелер де бар», – деп пікірімен бөліседі Жанна Дюсупова.

Алайда, сарапшы атап көрсет­кендей, мамандармен жұмыс істей­тін кейбір хабтарда бірлескен оқып үйрету – шетелдік мамандардан жер­гіліктілерге және, керісінше де, тәжірибе алмасу орталықтары бар. Шетелдік қызметкерлер қазақстан­дықтардан үйренетін тәжіри­бе жет­кілікті дейді ол.

ИСАТАЙ ҚАМБАРОВ